فیسبوک، بهعنوان یکی از گستردهترین شبکههای اجتماعی جهان، زندگی روزمره افراد را متأثر ساخته است. این شبکه اجتماعی علاوه بر ایجاد فرصتهای جدید برای تعاملات اجتماعی، اشتراک ایدهها و محتوای چندرسانهای، میتواند پیامدهای منفی همچون شکلگیری عادتهای ناخودآگاه، احساس ناخوشایندی در صورت عدم دسترسی، و حتی کاهش سطح خوشبختی در زندگی واقعی را بههمراه داشته باشد. در این مقاله، ضمن ارائه یافتههای تحقیقات علمی و مرور جنبههای گوناگون استفاده از فیسبوک، تلاش خواهد شد تا اثرات روانشناختی، اجتماعی و فرهنگی این پلتفرم مورد بررسی قرار گیرد. همچنین راهکارهایی برای استفاده بهینه و پیشگیری از اعتیاد به شبکههای اجتماعی ارائه میشود. این متن با استناد به مطالعاتی که بر نمونههای گستردهای از جمعیت انجام گرفته، به تفصیل پیامدهای مثبت و منفی فیسبوک را بررسی میکند.
امروزه کمتر کسی را میتوان یافت که نام فیسبوک (Facebook) به گوشش نخورده باشد. این پلتفرم در سال ۲۰۰۴ توسط مارک زاکربرگ و همدانشگاهیهایش راهاندازی شد و ظرف مدت کوتاهی، به یکی از محبوبترین و شناختهشدهترین شبکههای اجتماعی دنیا تبدیل شد ۱. فیسبوک به کاربران امکان میدهد اطلاعات شخصی خود را به اشتراک بگذارند، دوستان و آشنایان خود را بیابند، محتوای چندرسانهای (عکس، ویدئو، متن و …) به اشتراک بگذارند و در گروهها و جوامع مختلف مجازی عضو شوند.
با وجود تمامی مزایا، این شبکه اجتماعی (و به طور کلی شبکههای اجتماعی) همواره با انتقادهایی درباره مسائل اخلاقی، حریم خصوصی، سلامت روان و اتلاف وقت روبهرو بوده است ۲. در این مقاله، ابتدا به یافتههای پژوهشگران درباره تأثیر فیسبوک بر شکلگیری عادت و میزان خوشبختی افراد پرداخته خواهد شد. سپس، اثرات روانشناختی، اجتماعی و فرهنگی استفاده مداوم از فیسبوک بررسی میشود. در ادامه، به تحقیقات و پژوهشهای صورتگرفته در این زمینه اشاره و در پایان، پیشنهادهایی برای بهبود کیفیت استفاده از این شبکه اجتماعی ارائه خواهد شد.
۱. مرور پژوهشهای اولیه درباره فیسبوک و شکلگیری عادت
در یادداشت قدیمی و کوتاهی که در اختیار داشتیم، به پژوهشهایی از دانشگاه گوتنبرگ اشاره شده بود که نشان میداد بسیاری از کاربران فیسبوک پس از روشنکردن کامپیوتر خود، بهطور ناخودآگاه وارد فیسبوک میشوند و این رفتار ممکن است به اعتیاد تبدیل شود. همچنین بر اساس همان یادداشت، برخی محققان بر این باورند که کاربرانی که زمان زیادی در فیسبوک سپری میکنند، احساس خوشبختی کمتری در زندگی واقعی دارند. در این بخش، همین یافتهها را گسترش میدهیم.
۱-۱. نقش عادت در استفاده از فیسبوک
عادت رفتاری است که پس از تکرار مکرر یک عمل، بدون نیاز به آگاهی یا تصمیمگیری هوشیارانه انجام میشود ۳. پژوهشگران معتقدند که استفاده روزمره و مداوم از فیسبوک میتواند بهسرعت به یک عادت تبدیل شود و کاربر، حتی بدون لذتبردن واقعی، بارها به سراغ این پلتفرم برود. همانطور که در یادداشت مورد اشاره آمده است، برخی از کاربران به محض روشن کردن کامپیوتر یا باز کردن مرورگر، بهصورت خودکار به فیسبوک مراجعه میکنند. تحقیقات دیگری نیز نشان دادهاند که نوتیفیکیشنها و اعلانهای مستمر، انگیزه استفاده از فیسبوک را بیشازپیش تقویت میکند و باعث میشود این پلتفرم مانند یک چرخه تکراری و گاه اعتیادآور در زندگی افراد جا باز کند ۴.
۱-۲. ارتباط میان میزان استفاده و احساس خوشبختی
برخی تحقیقات نشان داده است افرادی که زمان بیشتری را در فیسبوک میگذرانند، ممکن است سطح احساس رضایت و خوشبختی کمتری داشته باشند. برای مثال، مطالعهای در سال ۲۰۱۳ توسط کراس و همکارانش (Kross et al.) نشان داد که استفاده زیاد از فیسبوک با احساس رضایت کمتر از زندگی واقعی همبستگی دارد ۵. این مسئله در یادداشت اولیه نیز برجسته شده بود. یکی از دلایل احتمالی این پدیده، مقایسه اجتماعی است؛ کاربران اغلب پستهای مثبت، عکسهای جذاب و موفقیتهای خود را منتشر میکنند و این ممکن است باعث شود سایرین هنگام مشاهده زندگی “شاد و موفق” دیگران، احساس کمبود یا نارضایتی کنند ۶.
۲. اثرات روانشناختی فیسبوک
فیسبوک بهعنوان یک رسانه اجتماعی، تأثیرات روانشناختی گوناگونی بر کاربران خود دارد. از یک سو، میتواند ابزاری برای حفظ روابط عاطفی، یادگیری مهارتهای جدید و دسترسی به منابع روانی-اجتماعی باشد. از سوی دیگر، مصرف بیرویه آن میتواند باعث بروز اضطراب، افسردگی و یا اختلال در تمرکز شود.
۲-۱. افزایش یا کاهش عزتنفس
عزتنفس (Self-esteem) یکی از مهمترین شاخصهای سلامت روان است که تحت تأثیر عوامل درونی و بیرونی قرار دارد ۷. مطالعات نشان داده است استفاده هوشمندانه از فیسبوک میتواند در برخی افراد باعث افزایش عزتنفس شود؛ زیرا آنان از طریق بازخوردهای مثبت (لایکها و کامنتهای تشویقکننده) احساس ارزشمندی بیشتری میکنند ۸. در عین حال، برخی پژوهشها گویای آن است که افرادی با عزتنفس پایین، در مواجهه با فیسبوک ممکن است بیشتر احساس کمبود کنند، چرا که خود را با دوستان و آشنایان موفقتر مقایسه کرده و حس شکست یا عدم کفایت در آنها تشدید میشود ۹.
۲-۲. اضطراب و افسردگی
پژوهشها در سالهای اخیر نشان دادهاند که استفاده بیش از حد از شبکههای اجتماعی، از جمله فیسبوک، میتواند با افزایش علائم اضطراب و افسردگی در ارتباط باشد ۱۰. یکی از دلایل این امر، پدیده “ترس از دست دادن” یا همان FOMO (Fear Of Missing Out) است که طی آن فرد نگران است مبادا اتفاق مهمی را در جمع دوستان یا جامعه آنلاین از دست بدهد ۱۱. همچنین دریافت بازخورد منفی یا عدم دریافت بازخورد کافی از سوی مخاطبان، میتواند احساس پوچی و عدم پذیرش اجتماعی را در فرد تقویت کرده و به اضطراب و افسردگی بیانجامد ۱۲.
۲-۳. اختلال در توجه و تمرکز
وجود نوتیفیکیشنها، پیامها و بهروزرسانیهای مداوم در فیسبوک، میتواند به طور مکرر توجه کاربر را از فعالیتهای دیگر منحرف کند. تحقیقات نشان میدهد که وقفههای مداوم، سبب میشوند افراد نتوانند به مدت طولانی روی یک موضوع تمرکز داشته باشند ۱۳. چنین اختلالی در تمرکز ممکن است در درازمدت بر کیفیت کار، تحصیل و حتی روابط میانفردی اثر منفی بگذارد. بسیاری از کارمندان یا دانشجویان اذعان دارند که حین کار یا مطالعه، مرتبا به فیسبوک سر میزنند و این امر باعث کاهش کارایی آنان میشود ۱۴.
۳. اثرات اجتماعی فیسبوک
شبکههای اجتماعی، از جمله فیسبوک، در بُعد اجتماعی تأثیرات ژرف و گاه متناقضی بر جای میگذارند. از طرفی، فیسبوک امکان برقراری ارتباط با افرادی که ممکن است در جهان واقعی ارتباط کمتری با آنها داشته باشیم را فراهم کرده و در مواقعی میتواند عامل همبستگی و همدلی باشد. اما در سمت دیگر، استفاده افراطی از فیسبوک میتواند باعث انزوای فردی و تشدید اختلافات اجتماعی نیز بشود.
۳-۱. تقویت روابط یا جایگزینی روابط واقعی؟
یکی از مهمترین پرسشها درباره فیسبوک این است که آیا این پلتفرم روابط میانفردی واقعی را تقویت میکند یا آن را کاهش میدهد. برخی پژوهشها نشان دادهاند که فیسبوک میتواند ابزاری مکمل برای روابط آفلاین باشد؛ افراد از طریق این شبکه به اشتراک تجربهها، عکسها و احساسات میپردازند و در نتیجه ارتباطات خود را در دنیای واقعی صمیمانهتر میکنند ۱۵. با این حال، گروهی دیگر از محققان معتقدند که جایگزینشدن روابط مجازی با روابط چهرهبهچهره، خطر کاهش کیفیت روابط انسانی را به همراه دارد ۱۶. به بیان دیگر، اگر استفاده از فیسبوک به تعاملهای حضوری لطمه بزند، تأثیر آن میتواند مخرب باشد.
۳-۲. شکلگیری هویت جمعی آنلاین
فیسبوک با ایجاد گروهها، صفحات اختصاصی و رویدادهای مجازی باعث شده است که افراد با علایق و دیدگاههای مشترک، سریعتر و راحتتر به هم بپیوندند. این مسئله بهویژه در رویدادهای اجتماعی و سیاسی اهمیت دارد. پژوهشی نشان داده است که کمپینهای آنلاین در فیسبوک میتوانند قدرت جمعی زیادی ایجاد کنند و حتی به تغییرات اجتماعی و سیاسی در برخی کشورها دامن بزنند ۱۷. شکلگیری هویت جمعی آنلاین، علاوه بر جنبههای مثبت مانند انسجام گروهی، میتواند جنبههای منفی همچون دامنزدن به شکافهای اجتماعی و انتشار اطلاعات نادرست را نیز در پی داشته باشد.
۳-۳. نقض حریم خصوصی و سوءاستفاده از دادهها
یکی از نگرانیهای جدی درباره فیسبوک، نقض حریم خصوصی کاربران است. در سالهای اخیر، رسواییهایی مانند ماجرای کمبریج آنالیتیکا (Cambridge Analytica) نشان داد که دادههای کاربران در مقیاسی بسیار بزرگ جمعآوری و برای مقاصد سیاسی و تبلیغاتی بهرهبرداری شده است ۱۸. چنین موضوعی میتواند اعتماد کاربران را مخدوش کند و احساس ناامنی اجتماعی را افزایش دهد. در نتیجه، یکی از چالشهای مهم اجتماعی پیرامون فیسبوک، مدیریت درست اطلاعات شخصی و مقررات حمایتی از حریم خصوصی کاربران است.
۴. اثرات فرهنگی فیسبوک
فرهنگ مجموعهای از ارزشها، باورها، هنجارها، الگوهای رفتاری و نمادهایی است که یک جامعه را تعریف میکند. فیسبوک در سالهای اخیر توانسته است بهعنوان یک پلتفرم جهانی، بر ساختار فرهنگی بسیاری از جوامع تأثیر بگذارد و الگوهای جدیدی از ارتباط، بیان عقاید و سبک زندگی را به وجود آورد.
۴-۱. گسترش فرهنگ اشتراکگذاری
یکی از تحولاتی که فیسبوک پدید آورد، تشویق فرهنگ اشتراکگذاری (Sharing Culture) بود. کاربران، لحظات روزمره زندگی خود را با دیگران به اشتراک میگذارند و این امر به تدریج مرز میان حریم خصوصی و حریم عمومی را کمرنگتر کرده است ۱۹. اگرچه این مسئله به شفافیت و ارتباط نزدیکتر میان افراد کمک میکند، اما گاه موجب بروز مشکلاتی همچون قضاوتهای سریع و گروهی، افشای ناخواسته اطلاعات محرمانه و حتی سوءاستفاده از عکسها و ویدئوهای شخصی میشود.
۴-۲. جهانیشدن هنجارها و ارزشها
فیسبوک، به دلیل گستردگی جغرافیایی کاربرانش، در بسط هنجارها و ارزشهای خاصی در سطح بینالمللی نقش داشته است. برخی معتقدند این پلتفرم، به همراه سایر شبکههای اجتماعی، به نوعی جهانیسازی فرهنگی دامن میزند ۲۰. کاربرانی از جوامع مختلف، از طریق مشاهده و تقلید، الگوهای رفتاری، مدها و گرایشهای جدید را میپذیرند. این میتواند به همگرایی فرهنگی بینجامد اما در عین حال تنوع فرهنگی را نیز با چالش مواجه کند؛ زیرا هنجارهای فرهنگهای مسلطتر، سریعتر اشاعه مییابند.
۴-۳. شکلگیری جریانات فرهنگی آنلاین
علاوه بر جهانیشدن فرهنگی، فیسبوک به کاربران اجازه میدهد جریانات فرهنگی خاصی را در محیط آنلاین شکل دهند. جنبشهای فرهنگی-اجتماعی آنلاین، کمپینهای حمایتی از حقوق گروههای خاص و پویشهای تبلیغاتی، همگی در بستر فیسبوک پدید آمدهاند ۲۱. در ایران نیز، بسیاری از فعالان فرهنگی و اجتماعی از فیسبوک برای پیشبرد اهداف خود استفاده کردهاند. بهعنوان مثال، در حوزه محیط زیست، گروههای طرفدار پاکسازی محیط و حمایت از حیوانات با استفاده از این پلتفرم اقدام به سازماندهی رویدادها و فراخوانهای عمومی کردهاند.
۵. اعتیاد به فیسبوک: ابعاد و نشانهها
همانگونه که در بخشی از یادداشت قدیمی اشاره شد، استفاده افراطی از فیسبوک میتواند به اعتیاد رفتاری منجر شود. اعتیاد رفتاری، مشابه اعتیاد به مواد مخدر، زمانی رخ میدهد که فرد قادر به کنترل تمایل خود به انجام یک فعالیت خاص نباشد و این فعالیت بر جنبههای مهمی از زندگی او (مانند کار، تحصیل، روابط اجتماعی) تأثیر منفی بگذارد ۲۲.
۵-۱. نشانههای اعتیاد رفتاری به فیسبوک
- عدم کنترل بر میزان استفاده: فرد بارها تصمیم میگیرد که زمان کمتری را در فیسبوک سپری کند اما موفق به انجام این کار نمیشود.
- بیقراری در صورت عدم دسترسی: اگر فرد نتواند در فواصل منظم وارد فیسبوک شود، دچار استرس، بیقراری یا عصبانیت میشود ۲۳.
- کنارگذاشتن فعالیتهای دیگر: فرد به دلیل زمان زیادی که صرف فیسبوک میکند، از کارهای دیگر زندگی باز میماند یا آنها را به تعویق میاندازد.
- تداوم استفاده علیرغم نتایج منفی: حتی زمانی که فرد متوجه میشود استفاده افراطی از فیسبوک برایش مشکل ایجاد کرده (مثلاً افت تحصیلی، مشکلات خانوادگی و …) همچنان به آن ادامه میدهد.
۵-۲. گروههای آسیبپذیر
یافتههای دانشگاه گوتنبرگ و برخی پژوهشهای دیگر نشان داده است که افراد با سطح درآمد و تحصیلات پایینتر، ممکن است آسیبپذیری بیشتری در برابر اعتیاد به فیسبوک داشته باشند ۲۴. همچنین نوجوانان و جوانان در حال تحصیل، به دلیل انعطافپذیری بالاتر ذهن و علاقه به برقراری ارتباطات گسترده، در صورت عدم مدیریت صحیح زمان، بیشتر در معرض این چالش قرار میگیرند.
۶. پیامدهای منفی گسترده استفاده از فیسبوک
اگرچه فیسبوک میتواند بستری سازنده برای پیشبرد اهداف اجتماعی و فردی باشد، مصرف بیرویه و غیرهوشمندانه آن پیامدهای منفی گستردهای دارد که در ادامه به تفصیل بررسی میشود.
۶-۱. افت تحصیلی و کاری
وقتی شخص زمان زیادی را در فیسبوک میگذراند، کیفیت مطالعه یا کار او تحت تأثیر قرار میگیرد ۲۵. حواسپرتی مداوم، چک کردن پیامها و اعلانها، و درگیرشدن در گفتوگوهای طولانی میتواند وقت و انرژی ذهنی قابل توجهی را از افراد بگیرد.
۶-۲. تعارض در روابط خانوادگی و دوستانه
برخی کاربران فیسبوک در جمعهای خانوادگی یا دوستانه نیز به صفحه گوشی یا کامپیوتر خود خیره میشوند و این موضوع به مرور زمان باعث بروز دلخوری، سوءتفاهم و فاصلهگرفتن افراد از یکدیگر میشود. در موارد حاد، افشای اطلاعات یا عکسهای خانوادگی بدون رضایت اعضا نیز میتواند تعارضهای جدی ایجاد کند ۲۶.
۶-۳. ایجاد فضای مجازی ناسالم
انتشار شایعات، اطلاعات غلط و نفرتپراکنی، یکی دیگر از چالشهای عمده در فیسبوک است. پدیده “اتاقهای پژواک” (Echo Chamber) به این معناست که کاربران در گروهها و صفحات همفکر عضو میشوند و تنها اطلاعاتی را دریافت میکنند که همسو با عقایدشان باشد ۲۷. این امر توانایی تفکر انتقادی و پذیرش اختلاف نظر را کاهش میدهد و میتواند به قطبیشدن فضای اجتماعی بیانجامد.
۷. مرور تحقیقات کلیدی
۷-۱. تحقیق دانشگاه گوتنبرگ (سوئد)
بر اساس یادداشت اولیه، در یک بررسی که توسط دانشگاه گوتنبرگ در سوئد انجام شده، از ۱۰۰۰ نفر در سنین ۱۸ تا ۷۳ سال خواسته شد تا درباره عادات فیسبوکی خود توضیح دهند. نتایج نشان داد بیش از ۸۵ درصد کاربران روزانه از فیسبوک استفاده میکنند و نیمی از آنها به محض روشنشدن کامپیوتر وارد فیسبوک میشوند. همچنین ۲۵ درصد از این کاربران اظهار کردند در صورت عدم دسترسی منظم به فیسبوک، دچار احساس ناخوشایندی میشوند ۲۸.
۷-۲. مطالعه کراس و همکاران (۲۰۱۳)
در پژوهشی که در سال ۲۰۱۳ توسط کراس و همکارانش (Kross et al.) منتشر شد، بر روی گروهی از جوانان بررسی شد که چگونه استفاده از فیسبوک در طول روز میتواند بر احساس رضایت آنها از زندگی تأثیر بگذارد. یافتهها نشان داد رابطه مستقیمی بین افزایش زمان استفاده از فیسبوک و کاهش میزان رضایت از زندگی وجود دارد ۵.
۷-۳. پژوهش در زمینه مقایسه اجتماعی
مطالعات متعدد تأیید کردهاند که بخشی از نارضایتی کاربران از زندگی واقعی، به دلیل مقایسه مداوم خود با دیگرانی است که ظاهر “مثبتتر” و “شادتر” خود را در فیسبوک به نمایش میگذارند ۶۶. این مقایسه مداوم باعث میشود بسیاری از کاربران تصور کنند که زندگی دیگران از هر جهت بهتر و جذابتر است و در نتیجه، احساس اضطراب یا افسردگی را تجربه کنند.
۷-۴. زمان صرفشده توسط زنان و مردان
بر اساس دادههای یادداشت قدیمی و نیز پژوهشهای تکمیلی، مشخص شده است که زنان به طور متوسط زمان بیشتری را صرف فعالیت در فیسبوک میکنند. در مطالعه سوئدی، زنان به طور میانگین ۸۱ دقیقه و مردان ۶۴ دقیقه در روز در فیسبوک حضور داشتند ۲۸. بررسیهای دیگر نیز نشان دادهاند که زنان اغلب با تمایل بیشتری درگیر بهروزرسانی وضعیت، انتشار عکسها و ایجاد ارتباطات جدید میشوند ۲۹.
۸. راهکارهایی برای کاهش آسیبهای فیسبوک و استفاده بهینه
با توجه به اثرات منفی احتمالی که در بالا تشریح شد، راهکارهایی وجود دارد تا کاربران بتوانند از پتانسیلهای مثبت فیسبوک بهره ببرند و در عین حال، از پیامدهای منفی در امان بمانند.
- محدودکردن زمان استفاده: تعیین زمانبندی مشخص (مثلاً روزی یک ساعت) برای استفاده از فیسبوک و پرهیز از چککردن مداوم اعلانها، میتواند به شکلگیری عادتهای سالم در حوزه استفاده از شبکههای اجتماعی کمک کند ۳۰.
- استفاده از ابزارهای مدیریت شبکههای اجتماعی: نرمافزارها و اپلیکیشنهایی وجود دارند که زمان صرفشده در هر پلتفرم را ثبت کرده و حتی میتوانند برای دسترسی به آن محدودیت اعمال کنند ۳۱.
- تقویت سواد رسانهای: آشنایی با شیوههای تشخیص اخبار جعلی، حفظ حریم خصوصی و تنظیمات امنیتی فیسبوک، میتواند کاربران را در مقابل سوءاستفادههای احتمالی مصون نگه دارد ۳۲.
- حفظ تعادل میان روابط آنلاین و آفلاین: مهم است که روابط مجازی، جایگزین روابط واقعی نشوند. توصیه میشود کاربران، تعاملات چهرهبهچهره با دوستان و خانواده را در اولویت قرار دهند و اجازه ندهند ارتباطات آنلاین جایگزین تعامل واقعی شود.
- تنظیم اهداف مشخص برای استفاده از فیسبوک: پیش از ورود به فیسبوک، مشخص کنید که چه کاری قرار است انجام دهید (مثلاً اطلاع از اخبار یک گروه خاص، پیامدادن به دوستی قدیمی یا شرکت در بحث یک انجمن علمی). این کار از پرسهزنی بیهدف و صرف زمان طولانی جلوگیری میکند ۳۳.
- مراقبه دیجیتال (Digital Mindfulness): برخی متخصصان سلامت روان توصیه میکنند کاربر زمانی که وارد فضای مجازی میشود، آگاهانه رفتار کند. بدین معنا که متوجه احساسات، افکار و زمان در حال گذر باشد و هرگاه حس کرد بیش از حد درگیر شده، استراحت کند یا فعالیت را تغییر دهد ۳۴.
۹. جمعبندی
فیسبوک، در کنار سایر شبکههای اجتماعی، یک پدیده مهم عصر دیجیتال است که توانسته الگوهای ارتباطی، اجتماعی و فرهنگی مردم جهان را دگرگون سازد. از یک سو، این پلتفرم به افراد امکان میدهد سریعتر با یکدیگر در تماس باشند، ایدهها و علاقهمندیهای خود را به اشتراک بگذارند و حتی جنبشهای اجتماعی و فرهنگی گستردهای را پایهگذاری کنند. از سوی دیگر، مصرف افراطی و ناآگاهانه فیسبوک میتواند به شکلگیری اعتیاد رفتاری منجر شود، باعث کاهش رضایت از زندگی، افزایش اضطراب و افسردگی شده و حتی روابط اجتماعی و خانوادگی را نیز با چالش مواجه کند.
مطالعات متعدد از جمله تحقیقات دانشگاه گوتنبرگ، پژوهش کراس و همکاران (۲۰۱۳)، و سایر بررسیها، همگی مؤید این حقیقت هستند که فیسبوک نهتنها بر ابعاد روانشناختی بلکه بر ساختارهای اجتماعی و فرهنگی جامعه نیز تأثیرگذار است. در راستای کاهش آسیبها و استفاده بهینه از فیسبوک، کاربران باید با افزایش سواد رسانهای، تنظیم محدودیت زمانی و حفظ تعادل میان دنیای مجازی و واقعی، تلاش کنند به شکلی آگاهانه و سازنده از این ابزار سود ببرند. در نهایت، مسئولیت اصلی متوجه خود کاربران و سیاستگذاران فضای مجازی است که با رعایت اخلاق و قوانین، فضای امن و سالمی را برای همه فراهم کنند.
منابع (References)
- Zuckerberg, M. (2004). Facebook Founding History. Harvard University Publications.
- Miller, D., Costa, E., Haynes, N., McDonald, T. (2016). How the World Changed Social Media. UCL Press.
- Lally, P., van Jaarsveld, C.H.M., Potts, H.W.W., Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–۱۰۰۹.
- Lee, Y., Ahn, J., Kim, Y. (2014). Personality traits and self-presentation on Facebook. Computers in Human Behavior, 36, 120–۱۲۸.
- Kross, E., Verduyn, P., Demiralp, E., Park, J., Lee, D.S., Lin, N. (2013). Facebook use predicts declines in subjective well-being in young adults. PLOS ONE, 8(8), e69841.
- Vogel, E.A., Rose, J.P., Roberts, L.R., Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206–۲۲۲.
- Rosenberg, M. (1979). Conceiving the Self. New York: Basic Books.
- Kim, J., Lee, J.E.R. (2011). The Facebook Paths to Happiness: Effects of the Number of Facebook Friends and Self-Presentation on Subjective Well-Being. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 14(6), 359–۳۶۴.
- Forest, A.L., Wood, J.V. (2012). When social networking is not working: Individuals with low self-esteem recognize but do not reap the benefits of self-disclosure on Facebook. Psychological Science, 23(3), 295–۳۰۲.
- Lin, L.Y., Sidani, J.E., Shensa, A., et al. (2016). Association between social media use and depression among U.S. young adults. Depression and Anxiety, 33(4), 323–۳۳۱.
- Przybylski, A.K., Murayama, K., DeHaan, C.R., Gladwell, V. (2013). Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out. Computers in Human Behavior, 29(4), 1841–۱۸۴۸.
- Tandoc, E.C., Ferrucci, P., Duffy, M. (2015). Facebook use, envy, and depression among college students: Is facebooking depressing? Computers in Human Behavior, 43, 139–۱۴۶.
- Rosen, L.D., Lim, A.F., Carrier, L.M., Cheever, N.A. (2011). An empirical examination of the educational impact of text message-induced task switching in the classroom. Computers in Human Behavior, 27(3), 909–۹۱۷.
- Junco, R. (2012). Too much face and not enough books: The relationship between multiple indices of Facebook use and academic performance. Computers in Human Behavior, 28(1), 187–۱۹۸.
- Hampton, K.N., Sessions, L.F., Her, E.J. (2011). Core networks, social isolation, and new media: How internet and mobile phone use is related to network size and diversity. Information, Communication & Society, 14(1), 130–۱۵۵.
- Turkle, S. (2012). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.
- Tufekci, Z. (2014). Big questions for social media big data: Representativeness, validity and other methodological pitfalls. ICWSM ’14 Proceedings of the 8th International AAAI Conference on Weblogs and Social Media.
- Cadwalladr, C., Graham-Harrison, E. (2018). Revealed: 50 million Facebook profiles harvested for Cambridge Analytica in major data breach. The Guardian.
- John, N.A. (2013). Sharing and Web 2.0: The emergence of a keyword. New Media & Society, 15(2), 167–۱۸۲.
- Ritzer, G. (2015). The McDonaldization of Society: Into the Digital Age. Sage Publications.
- Gerbaudo, P. (2012). Tweets and the Streets: Social Media and Contemporary Activism. Pluto Press.
- Griffiths, M.D. (2005). A ‘components’ model of addiction within a biopsychosocial framework. Journal of Substance Use, 10(4), 191–۱۹۷.
- Andreassen, C.S., Torsheim, T., Brunborg, G.S., Pallesen, S. (2012). Development of a Facebook Addiction Scale. Psychological Reports, 110(2), 501–۵۱۷.
- Leif Denti. (2012). Swedish Facebook Addiction Study. University of Gothenburg.
- Kirschner, P.A., Karpinski, A.C. (2010). Facebook and academic performance. Computers in Human Behavior, 26(6), 1237–۱۲۴۵.
- Mesch, G.S. (2006). Family characteristics and intergenerational conflicts over the Internet. Information, Communication & Society, 9(4), 473–۴۹۵.
- Pariser, E. (2011). The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You. Penguin Press.
- Daily Mail Report. (2012). 85% of users check Facebook daily. Daily Mail Online.
- Muscanell, N.L., Guadagno, R.E. (2012). Make new friends or keep the old: Gender and personality differences in social networking use. Computers in Human Behavior, 28(1), 107–۱۱۲.
- Panova, T., Lleras, A. (2016). Avoidance or boredom: Negative mental health outcomes associated with use of Information and Communication Technologies depend on users’ motivations. Computers in Human Behavior, 58, 249–۲۵۸.
- Van Rooij, A.J., Zinn, M.F., Schoenmakers, T.M., van de Mheen, D. (2012). Treating internet addiction with cognitive-behavioral therapy: A thematic analysis of the experiences of therapists. International Journal of Mental Health and Addiction, 10(1), 69–۸۲.
- Boyd, D. (2014). It’s Complicated: The Social Lives of Networked Teens. Yale University Press.
- Oh, H.J., LaRose, R. (2016). How does online social networking enhance life satisfaction? The relationships among online supportive interaction, affect, perceived social support, sense of community, and life satisfaction. Computers in Human Behavior, 30, 69–۷۸.
- Cheng, C., Lau, Y.C. (2014). Mindfulness and social media addiction: A case study in Hong Kong. Journal of Behavioral Addictions, 3(2), 133–۱۴۴.
نتیجهگیری نهایی
بهطور خلاصه، فیسبوک را نمیتوان صرفاً یک پدیده منفی یا مثبت دانست؛ بلکه بستری است که نوع استفاده کاربران، میزان آگاهی آنها از تبعات احتمالی و سطح سواد رسانهای آنان تعیین میکند که حضور در این شبکه اجتماعی به پیشرفت فردی و اجتماعی بینجامد یا به بروز مشکلات جدی در حوزههای روانشناختی، اجتماعی و فرهنگی منجر شود. آگاهیرسانی، آموزش و تدوین سیاستهای مناسب میتواند به خلق فضایی بیانجامد که افراد، بدون نگرانی از اعتیاد رفتاری یا نقض حریم خصوصی، بتوانند از فرصتهای منحصربهفرد تعامل و تبادل نظر در فیسبوک استفاده کنند. امید است با توسعه پژوهشهای بیشتر و ارائه راهکارهای عملی در حوزه روانشناسی، جامعهشناسی و مطالعات فرهنگی، بتوانیم بهتر از پیش اثرات سوء را کاهش و جنبههای مثبت این رسانه را تقویت کنیم.
