یادگیری بورس؛ راهنمای ساده ورود به بازار سرمایه ایران
وقتی صحبت از سرمایهگذاری میشود، معمولاً گزینههایی مانند طلا، ارز، مسکن، خودرو و بورس به ذهن میرسند. هرکدام از این بازارها ویژگیها، مزایا و ریسکهای خاص خود را دارند و نمیتوان یک گزینه را برای همه افراد بهترین انتخاب دانست.
در میان این گزینهها، بازار سرمایه به این دلیل مورد توجه بسیاری از افراد قرار گرفته است که برای شروع آن معمولاً به سرمایهای در حد خرید ملک یا راهاندازی یک کسبوکار نیاز نیست. علاوه بر این، امکان سرمایهگذاری از طریق اینترنت فراهم است و افراد میتوانند از میان سهام، صندوقهای سرمایهگذاری و سایر ابزارهای مالی انتخاب کنند.
اما بورس محلی برای کسب سود تضمینشده نیست. ارزش داراییهای بورسی ممکن است افزایش یا کاهش پیدا کند و به همین دلیل، آموزش و شناخت ریسک باید پیش از سرمایهگذاری جدی گرفته شود.
در این مقاله تلاش میکنیم با زبان ساده توضیح دهیم بورس چیست، چگونه میتوان وارد بازار سرمایه ایران شد و افراد تازهکار بهتر است چه نکاتی را در شروع مسیر خود رعایت کنند.
بورس چیست؟
بورس را میتوان بازاری سازمانیافته برای خرید و فروش داراییهای مالی دانست.
یکی از شناختهشدهترین این داراییها سهام شرکتهاست. وقتی سهام یک شرکت را خریداری میکنید، در واقع مالک بخش کوچکی از آن شرکت میشوید.
اگر شرکت عملکرد مناسبی داشته باشد و شرایط بازار نیز مساعد باشد، قیمت سهام آن ممکن است افزایش پیدا کند. در مقابل، کاهش سودآوری شرکت، شرایط نامناسب اقتصادی یا عوامل مختلف دیگر میتوانند موجب افت قیمت سهام شوند.
بازار سرمایه ایران فقط به خرید و فروش سهام محدود نیست. انواع صندوقهای سرمایهگذاری، اوراق مالی و ابزارهای دیگری نیز در این بازار وجود دارند که هرکدام سطح متفاوتی از ریسک و بازده احتمالی دارند.
چرا افراد در بورس سرمایهگذاری میکنند؟
یکی از دلایل اصلی استقبال از بورس، امکان شروع سرمایهگذاری با مبالغ نسبتاً محدود است.
برای ورود به بسیاری از بازارها سرمایه اولیه زیادی لازم است، اما در بازار سرمایه میتوان با مبالغ کمتری نیز سرمایهگذاری را آغاز کرد.
ویژگی دیگر بورس، امکان خرید و فروش نسبتاً ساده داراییها از طریق سامانههای آنلاین است.
همچنین سرمایهگذار میتواند پول خود را میان چند دارایی مختلف تقسیم کند و تمام سرمایهاش را به یک شرکت یا بازار خاص وابسته نکند.
با این حال، تمام این مزایا در کنار ریسک معنا پیدا میکنند. قیمت سهام همیشه صعودی نیست و سرمایهگذار باید احتمال کاهش ارزش دارایی خود را نیز در نظر بگیرد.
آیا بورس راهی برای حفظ ارزش پول است؟
در شرایط تورمی، بسیاری از افراد به دنبال راهی هستند که قدرت خرید سرمایه خود را حفظ کنند.
بورس یکی از گزینههایی است که میتواند در سبد سرمایهگذاری افراد قرار بگیرد، اما نمیتوان گفت سرمایهگذاری در بورس در هر شرایطی و در هر بازه زمانی حتماً از تورم جلوتر خواهد بود.
بازده بورس به عوامل مختلفی مانند شرایط اقتصادی، عملکرد شرکتها، نرخ ارز، نرخ بهره، سیاستهای اقتصادی و وضعیت کلی بازار بستگی دارد.
بنابراین بهتر است به بورس به چشم یکی از گزینههای سرمایهگذاری نگاه کنیم، نه راهی قطعی برای جلوگیری از کاهش ارزش پول.
قبل از ورود به بورس، وضعیت مالی خود را بررسی کنید
یکی از مهمترین کارهایی که باید پیش از سرمایهگذاری انجام دهید، بررسی شرایط مالی شخصی و خانوادگی است.
پیش از ورود پول به بازار از خود بپرسید:
- این پول را در چه زمانی نیاز خواهم داشت؟
- آیا بدهی یا هزینه ضروری پرداختنشده دارم؟
- اگر ارزش سرمایهام مدتی کاهش پیدا کند، آیا زندگی روزمره من دچار مشکل میشود؟
- هدف من از سرمایهگذاری چیست؟
- چه میزان ریسک میتوانم تحمل کنم؟
پولی که برای اجاره خانه، درمان، تحصیل، اقساط، مخارج روزمره یا سایر هزینههای ضروری کنار گذاشته شده است، معمولاً گزینه مناسبی برای سرمایهگذاری پرریسک نیست.
بهتر است ابتدا برای هزینههای پیشبینینشده و شرایط اضطراری نیز مبلغی کنار گذاشته شود و سپس درباره سرمایهگذاری تصمیمگیری شود.
هدف خود از سرمایهگذاری را مشخص کنید
قبل از خرید هر دارایی باید بدانید چرا میخواهید سرمایهگذاری کنید.
ممکن است هدف شما حفظ ارزش بخشی از پسانداز، تشکیل سرمایه برای آینده، خرید خانه، تأمین هزینه تحصیل یا برنامهریزی برای دوران بازنشستگی باشد.
هدف سرمایهگذاری میتواند بر میزان ریسکپذیری و انتخاب نوع دارایی تأثیر بگذارد.
فردی که ممکن است چند ماه دیگر به پول خود احتیاج داشته باشد، شرایط متفاوتی با فردی دارد که قصد دارد برای چند سال سرمایهگذاری کند.
بنابراین بهتر است پیش از انتخاب سهم یا صندوق، هدف و مدت سرمایهگذاری مشخص شود.
میزان ریسکپذیری خود را بشناسید
سرمایهگذاران از نظر تحمل ریسک با یکدیگر متفاوت هستند.
فرض کنید بخشی از سرمایه خود را وارد بازار کردهاید و ارزش آن در مدت کوتاهی کاهش پیدا میکند. آیا میتوانید بدون تصمیم عجولانه شرایط را بررسی کنید یا کاهش قیمت باعث اضطراب شدید شما خواهد شد؟
شناخت واکنش خود به چنین شرایطی اهمیت زیادی دارد.
کسی که تحمل نوسان شدید قیمت را ندارد، نباید همان روش سرمایهگذاری فردی را انتخاب کند که تجربه بالایی دارد و ریسک بیشتری میپذیرد.
شناخت میزان ریسکپذیری کمک میکند بین گزینههای مختلف بازار سرمایه انتخاب منطقیتری داشته باشید.
با سرمایه زیاد شروع نکنید
یکی از اشتباههای رایج تازهواردان این است که بخش بزرگی از سرمایه خود را از همان ابتدا وارد بازار میکنند.
گاهی فرد در معاملات اولیه سود میکند و به این نتیجه میرسد که بازار را به خوبی شناخته است. همین اعتماد بیش از اندازه ممکن است باعث افزایش ناگهانی حجم سرمایهگذاری شود.
شروع با مبلغ محدود به شما فرصت میدهد سازوکار بازار را بشناسید، اشتباهات اولیه را با هزینه کمتری تجربه کنید و به مرور دانش خود را افزایش دهید.
مقدار سرمایه باید متناسب با وضعیت مالی هر فرد باشد و نباید تحت تأثیر سرمایه دیگران تعیین شود.
چگونه وارد بورس ایران شویم؟
برای شروع فعالیت در بازار سرمایه ایران باید چند مرحله اصلی را طی کنید.
ابتدا مفاهیم پایه بورس را یاد بگیرید
پیش از هر اقدامی بهتر است با مفاهیم ابتدایی آشنا شوید.
در شروع لازم نیست تحلیلگر حرفهای باشید، اما بهتر است پاسخ چند سؤال را بدانید:
- سهام چیست؟
- صندوق سرمایهگذاری چیست؟
- قیمت سهام چرا تغییر میکند؟
- سود و زیان چگونه ایجاد میشود؟
- کارگزاری چه کاری انجام میدهد؟
- سبد سرمایهگذاری چیست؟
- ریسک سرمایهگذاری به چه معناست؟
- چرا تنوعبخشی اهمیت دارد؟
شناخت همین مفاهیم اولیه میتواند از بسیاری از تصمیمهای اشتباه جلوگیری کند.
در سجام ثبتنام کنید
یکی از مراحل ورود به بازار سرمایه ایران، ثبت اطلاعات در سامانه جامع اطلاعات مشتریان یا «سجام» است.
اطلاعات هویتی، بانکی و ارتباطی سرمایهگذاران از طریق این سامانه ثبت و یکپارچه میشود.
برای استفاده از بسیاری از خدمات بازار سرمایه باید مراحل ثبتنام و احراز هویت مربوط به سجام انجام شده باشد.
یک کارگزاری انتخاب کنید
خرید و فروش سهام از طریق شرکتهای کارگزاری انجام میشود.
کارگزاری واسطهای است که امکان ارسال سفارش خرید و فروش به بازار را برای سرمایهگذار فراهم میکند.
پس از ثبتنام در کارگزاری، معمولاً یک سامانه معاملاتی آنلاین در اختیار شما قرار میگیرد.
در انتخاب کارگزاری میتوانید عواملی مانند این موارد را بررسی کنید:
- داشتن مجوز معتبر
- کیفیت سامانه معاملات
- سهولت استفاده از اپلیکیشن یا سایت
- کیفیت پاسخگویی و پشتیبانی
- خدمات آموزشی
- امکانات مورد نیاز شما
- دسترسی مناسب به خدمات غیرحضوری
بزرگ یا مشهور بودن یک کارگزاری به تنهایی به معنای مناسب بودن آن برای همه سرمایهگذاران نیست.
حساب معاملاتی خود را فعال کنید
پس از طی مراحل ثبتنام و احراز هویت، حساب معاملاتی شما فعال میشود.
از طریق سامانه معاملاتی میتوانید نمادهای مختلف را مشاهده کنید، سفارش خرید و فروش ثبت کنید و وضعیت داراییهای خود را ببینید.
فعال شدن حساب معاملاتی به این معنا نیست که باید بلافاصله خرید انجام دهید.
بهتر است ابتدا محیط سامانه را بشناسید و درباره دارایی مورد نظر خود مطالعه کنید.
سرمایهگذاری مستقیم بهتر است یا غیرمستقیم؟
یکی از مهمترین تصمیمها برای تازهواردان این است که خودشان سهام انتخاب کنند یا سرمایهگذاری را از طریق صندوقها انجام دهند.
هرکدام از این روشها ویژگیهای خاص خود را دارند.
سرمایهگذاری مستقیم در بورس
در سرمایهگذاری مستقیم، خود فرد درباره خرید و فروش سهام تصمیم میگیرد.
سرمایهگذار باید شرکتها را بررسی کند، شرایط بازار را بشناسد و درباره زمان خرید یا فروش تصمیم بگیرد.
این روش معمولاً به دانش، تجربه، زمان و پیگیری بیشتری نیاز دارد.
خرید سهام صرفاً براساس حرف دوستان، کانالهای شبکههای اجتماعی یا شایعات میتواند بسیار خطرناک باشد.
اگر قصد سرمایهگذاری مستقیم دارید، بهتر است ابتدا دانش خود را به تدریج افزایش دهید.
سرمایهگذاری غیرمستقیم از طریق صندوقها
افرادی که زمان، دانش یا علاقه کافی برای انتخاب مستقیم سهام ندارند، میتوانند با صندوقهای سرمایهگذاری آشنا شوند.
در صندوقهای سرمایهگذاری، منابع تعداد زیادی از سرمایهگذاران تجمیع میشود و براساس سیاست مشخص صندوق در داراییهای مختلف سرمایهگذاری میشود.
صندوقها انواع مختلفی دارند و میزان ریسک آنها یکسان نیست.
برخی صندوقها ریسک پایینتری دارند و برخی دیگر بخش بیشتری از دارایی خود را در سهام سرمایهگذاری میکنند و نوسان بیشتری دارند.
به همین دلیل، قبل از انتخاب صندوق نیز باید نوع صندوق و میزان ریسک آن بررسی شود.
انواع رایج صندوقهای سرمایهگذاری
افراد تازهکار معمولاً با چند نوع صندوق بیشتر مواجه میشوند.
صندوق درآمد ثابت
بخش عمده دارایی این صندوقها معمولاً در ابزارهایی با درآمد ثابت سرمایهگذاری میشود.
نوسان این صندوقها عموماً از صندوقهای سهامی کمتر است، اما این موضوع به معنای نبود کامل ریسک نیست.
صندوق سهامی
بخش قابل توجهی از منابع این صندوقها در سهام شرکتها سرمایهگذاری میشود.
به همین دلیل ممکن است در دورههای مختلف بازار نوسان بیشتری داشته باشند.
صندوق مختلط
این صندوقها ترکیبی از سهام و ابزارهای با درآمد ثابت را در اختیار دارند.
سطح ریسک آنها معمولاً میان صندوقهای درآمد ثابت و صندوقهای سهامی قرار میگیرد.
صندوق قابل معامله یا ETF
واحدهای بعضی از صندوقها در بورس خرید و فروش میشوند.
به این نوع صندوقها ETF یا صندوق قابل معامله گفته میشود.
سرمایهگذار میتواند واحدهای این صندوقها را از طریق سامانه معاملاتی کارگزاری خریداری یا بفروشد.
چند اصطلاح مهم بورس که باید بدانید
نماد بورسی: هر شرکت یا صندوق با یک نام مشخص و اختصاری در سامانه بورس شناخته میشود که به آن نماد گفته میشود.
پرتفوی یا سبد سرمایهگذاری: مجموعه سهام، صندوقها و سایر داراییهایی که یک سرمایهگذار در اختیار دارد، پرتفوی یا سبد سرمایهگذاری نامیده میشود.
سود نقدی: برخی شرکتها بخشی از سود خود را میان سهامداران تقسیم میکنند. میزان این سود در شرکتهای مختلف متفاوت است.
بازده: میزان سود یا زیانی که یک سرمایهگذاری در یک بازه زمانی ایجاد کرده است.
نقدشوندگی: نشان میدهد یک دارایی با چه سرعت و سهولتی میتواند به پول نقد تبدیل شود.
ریسک: احتمال آنکه نتیجه واقعی سرمایهگذاری با چیزی که انتظار داشتهایم متفاوت باشد.
تنوعبخشی: تقسیم سرمایه میان چند دارایی مختلف برای کاهش وابستگی به یک سهم، شرکت یا بازار.
آیا باید هر روز قیمت سهام را بررسی کنیم؟
پاسخ این سؤال به روش سرمایهگذاری شما بستگی دارد.
برای بسیاری از افراد تازهکار، بررسی لحظهبهلحظه قیمتها میتواند اضطراب ایجاد کند و باعث تصمیمهای هیجانی شود.
اگر دید سرمایهگذاری شما بلندمدت است، تغییرات کوچک قیمت در یک روز الزاماً نباید باعث تغییر تصمیم شما شود.
مهمتر از مشاهده مداوم قیمت، بررسی دلیل خرید یک دارایی و شرایطی است که باعث شده آن را وارد سبد خود کنید.
اشتباهات رایج تازهواردان بورس
بخش مهمی از یادگیری بورس، شناخت اشتباهاتی است که میتواند باعث زیان شود.
خرید براساس شایعه
عبارتهایی مانند «این سهم حتماً رشد میکند» یا «خبر قطعی دارم» دلیل مناسبی برای سرمایهگذاری نیستند.
هیچ فردی نمیتواند رشد قطعی قیمت سهام را تضمین کند.
انتظار سود سریع
یکی از خطرناکترین تصورات درباره بورس این است که میتوان بدون دانش و در مدت کوتاه سود زیادی کسب کرد.
سرمایهگذاری و معاملهگری نیازمند دانش، تجربه و کنترل ریسک هستند.
قرار دادن تمام پول در یک سهم
اگر تمام سرمایه شما در یک شرکت قرار داشته باشد، وضعیت مالی شما به عملکرد همان شرکت وابسته میشود.
تنوعبخشی میتواند این وابستگی را کاهش دهد، هرچند نمیتواند ریسک را کاملاً حذف کند.
استفاده از پول ضروری زندگی
پولی که در آینده نزدیک به آن احتیاج دارید، نباید بدون بررسی دقیق وارد سرمایهگذاریهای پرنوسان شود.
ممکن است درست در زمانی که به پول نیاز دارید، بازار شرایط مناسبی برای فروش دارایی شما نداشته باشد.
تصمیمگیری براساس ترس و طمع
در دورههای رشد بازار ممکن است افراد تحت تأثیر هیجان، بدون بررسی کافی خرید کنند.
در دورههای افت نیز ممکن است ترس باعث فروش عجولانه شود.
یکی از مهارتهای مهم سرمایهگذار، کنترل تصمیمهای احساسی است.
خرید دارایی بدون شناخت آن
قبل از خرید هر سهم یا صندوق بهتر است بدانید چه چیزی میخرید، بازده احتمالی آن از کجا ایجاد میشود و چه خطراتی دارد.
اگر پاسخ این سؤالات را نمیدانید، بهتر است قبل از خرید بیشتر مطالعه کنید.
اطلاعات بورس را از کجا دریافت کنیم؟
یکی از موضوعات مهم برای تازهواردان، انتخاب منبع اطلاعات است.
شبکههای اجتماعی میتوانند محل مناسبی برای آشنایی با دیدگاههای مختلف باشند، اما نباید تنها منبع تصمیمگیری مالی باشند.
برای بررسی اطلاعات رسمی بازار و شرکتها بهتر است به منابع معتبر مراجعه کنید.
اطلاعیهها و گزارشهای رسمی شرکتهای بورسی، اطلاعات صندوقهای سرمایهگذاری، مقررات بازار و اطلاعات منتشرشده توسط نهادهای رسمی میتوانند منابع مناسبتری برای تصمیمگیری باشند.
هرچه مبلغ سرمایهگذاری شما بیشتر باشد، اهمیت بررسی منبع اطلاعات نیز بیشتر میشود.
چرا تنوعبخشی مهم است؟
یک ضربالمثل قدیمی میگوید تمام تخممرغهای خود را در یک سبد قرار ندهید.
این اصل در سرمایهگذاری نیز کاربرد دارد.
اگر تمام پول خود را در سهام یک شرکت سرمایهگذاری کنید، هر اتفاق منفی برای آن شرکت میتواند تأثیر زیادی بر کل سرمایه شما داشته باشد.
تقسیم سرمایه میان چند شرکت، صنعت یا نوع دارایی میتواند این وابستگی را کاهش دهد.
البته تنوعبخشی به معنای خرید تعداد زیادی سهم بدون بررسی نیست.
هدف این است که سرمایه به شکل منطقی میان داراییهای مختلف تقسیم شود.
آیا برای بورس باید تحلیل بلد باشیم؟
اگر قصد دارید مستقیماً سهام شرکتها را انتخاب کنید، یادگیری تحلیل میتواند اهمیت زیادی داشته باشد.
دو روش شناختهشده بررسی بازار عبارتاند از تحلیل بنیادی و تحلیل تکنیکال.
تحلیل بنیادی چیست؟
در تحلیل بنیادی، وضعیت اقتصادی و مالی یک شرکت بررسی میشود.
مواردی مانند میزان فروش، سودآوری، بدهی، داراییها، وضعیت صنعت و چشمانداز فعالیت شرکت میتوانند در این بررسی مورد توجه قرار بگیرند.
تحلیل تکنیکال چیست؟
در تحلیل تکنیکال، رفتار گذشته قیمت و حجم معاملات بررسی میشود.
تحلیلگران تکنیکال تلاش میکنند با بررسی نمودارها و الگوهای قیمتی، رفتار بازار را بهتر درک کنند.
هیچیک از این روشها آینده را با قطعیت پیشبینی نمیکنند و استفاده از آنها نیز نیازمند آموزش و تجربه است.
برای کسی که علاقه یا زمان کافی برای یادگیری این تحلیلها ندارد، بررسی روشهای غیرمستقیم سرمایهگذاری میتواند منطقیتر باشد.
آموزش بورس را متوقف نکنید
بازار سرمایه دائماً در حال تغییر است.
وضعیت شرکتها تغییر میکند، مقررات جدید تصویب میشوند، شرایط اقتصادی عوض میشود و ابزارهای سرمایهگذاری جدیدی ایجاد میشوند.
بنابراین یادگیری بورس با ثبتنام در کارگزاری یا انجام اولین معامله تمام نمیشود.
به مرور میتوانید درباره موضوعاتی مانند این موارد بیشتر مطالعه کنید:
- مدیریت سرمایه
- مدیریت ریسک
- تحلیل صورتهای مالی
- تحلیل بنیادی
- تحلیل تکنیکال
- صندوقهای سرمایهگذاری
- اوراق مالی
- تنوعبخشی
- روانشناسی سرمایهگذاری
- تأثیر متغیرهای اقتصادی بر بازار
لازم نیست همه این موضوعات را در ابتدای کار یاد بگیرید.
یادگیری مرحلهبهمرحله معمولاً نتیجه بهتری از تلاش برای یادگیری همزمان دهها مفهوم دارد.
بورس برای چه کسانی مناسب است؟
نمیتوان یک پاسخ واحد برای همه افراد ارائه کرد.
بازار سرمایه میتواند برای افرادی مناسب باشد که میدانند سود آن تضمینشده نیست، ریسک را میپذیرند و حاضرند برای تصمیمهای مالی خود وقت و توجه کافی صرف کنند.
در مقابل، فردی که تحمل هیچگونه کاهش ارزش سرمایه را ندارد یا در آینده نزدیک به تمام پول خود نیاز خواهد داشت، باید با احتیاط بیشتری درباره ورود به داراییهای پرنوسان تصمیم بگیرد.
همچنین لازم نیست همه افراد حتماً شخصاً سهام خرید و فروش کنند.
سرمایهگذاری غیرمستقیم از طریق صندوقها نیز بخشی از بازار سرمایه است و میتواند برای برخی افراد گزینه قابل بررسیتری باشد.
برای شروع بورس چه مراحلی را طی کنیم؟
اگر بخواهیم تمام مطالب این مقاله را به چند مرحله ساده تبدیل کنیم، مسیر شروع را میتوان چنین خلاصه کرد:
- ابتدا وضعیت مالی خود را بررسی کنید.
- پول ضروری زندگی را از سرمایه قابل سرمایهگذاری جدا کنید.
- هدف و مدت سرمایهگذاری خود را مشخص کنید.
- میزان ریسکپذیری خود را بشناسید.
- مفاهیم پایه بازار سرمایه را یاد بگیرید.
- مراحل سجام و ثبتنام در کارگزاری را انجام دهید.
- تفاوت سرمایهگذاری مستقیم و غیرمستقیم را بررسی کنید.
- با مبلغ متناسب با شرایط مالی خود شروع کنید.
- از تصمیمگیری براساس شایعه و هیجان خودداری کنید.
- یادگیری را به صورت مداوم ادامه دهید.
سخن پایانی
برای ورود به بورس لازم نیست از همان ابتدا متخصص اقتصاد یا تحلیلگر حرفهای باشید.
آنچه در شروع اهمیت بیشتری دارد، عجله نکردن و شناخت اصول اولیه سرمایهگذاری است.
پیش از آنکه پول خود را وارد بازار کنید، وضعیت مالی خود را بررسی کنید، هدف سرمایهگذاری را مشخص کنید و میزان ریسکی را که میتوانید تحمل کنید بشناسید.
سپس میتوانید درباره خرید مستقیم سهام یا استفاده از صندوقهای سرمایهگذاری تصمیم بگیرید.
هیچ سهم، صندوق یا روش سرمایهگذاری بدون ریسک نیست و هیچ وعدهای درباره سود قطعی بازار را نباید بدون بررسی پذیرفت.
در نهایت، مهمترین اصل برای یک سرمایهگذار تازهکار را میتوان در یک جمله خلاصه کرد:
اول یاد بگیرید، بعد سرمایهگذاری کنید.
