درباره کلات نادری بیشتر بدانیم

کلات نادریمايکل اکس ورتي

کلات نادري به رغم نامش که قلعه و قصر نادر معني مي‌دهد، چيزي بيش از قصر است و حتي قرن‌‌ها پيش از سلطنت نادرشاه که نام خود را از آن گرفته داراي اهميت بوده است. کلات نادري فلات وسيعي است و بخشي از دشت خاوران. کلات درست در مرز شمال خراسان امروزي قرار گرفته و محدوده شمالي آن در خاک ترکمنستان است. شهر مشهد در 170 کيلومتري جنوب غرب آن واقع شده است. دور تا دور فلات توسط کوه‌ها و صخره‌هاي پرشيب احاطه شده و کمتر جاي نفوذ به داخل دارد، از اين رو به درستي دژ طبيعي نام گرفته است.

از آنجايي که کلات در نزديکي جاده ابريشم بين شهرهاي ماورا النهر (فرارود) و نواحي مرکزي فلات ايران قرار داشت از ديرباز داراي اهميت بود. اين فلات همچنين مسير عبور ارتش‌هاي مهاجم بود. در قرن چهاردهم ميلادي (اواخر قرن هشتم قمري) قشون تيمور لنگ در آغاز گسترش سلطه خود به سمت غرب، اين فلات را محاصره و کلات را تسخير کردند. سلطان محمد خوارزمشاه در نظر داشت در اين فلات مقابل مغول‌ها بايستد، اما در عوض به سمت غرب فراري شد.

نادرشاه در نزديکي کلات تولد يافت. او کلات را تحت کنترل خود در آورد. در دوران پرآشوب سال‌هاي پاياني صفويه که فرماندهان جنگي رقيب نادر، در پي فتح اصفهان توسط افغان‌ها و سقوط حکومت صفوي، براي سلطه‌جويي مبارزه مي‌کردند، کلات پايگاه نادر بود.

نادر با عزل شاه طهماسب دوم خود را نايب‌السلطنه و بعد از چند سال با تاجگذاري به پادشاهي ملقب کرد. اما در طول همه اين رويدادها خراسان و کلات پايگاه و هسته اصلي فرمانروايي او بود. هر گاه مصلحت سياسي ايجاب مي‌کرد او ادعا مي‌کرد که هيچگونه جاه‌طلبي سياسي ندارد و تنها قصدش برقراري ثبات است تا بدين ترتيب بتواند مدتي در کلات آرام بگيرد. نادرشاه مرتب از خراسان ديدن مي‌کرد و در هر سفر از کلات مي‌گذشت تا از پيشرفت ساخت و ساز در آنجا که خود دستورش را داده بود آگاه شود. بنا به تاريخچه‌اي که از او مانده، اين ساخت و سازها شامل بود بر باغ‌ها، ميدان‌ها، حمام‌ها و مسجدها، قصر، خزانه و همچنين آرامگاهي که براي خواب ابدي خود در نظر گرفته بود. او همچنين دستور داده بود تا ديوارها و دروازه‌هايي که براي تقويت استحکامات طبيعي ساخته شده بودند تکميل شوند. خزانه‌اي که نادر ساخته بود با غنائم و ثروت‌هايي که از هند غارت شده بود پر شد.

اما هيچيک از اين‌ها در آخرين بحران دوران سلطنت نادرشاه هنگامي‌ که برادرزاده و بسياري از نزديک‌ترين پيروانش عليه بي‌رحمي‌ها و زياده‌جويي ديوانه‌وارش شوريدند بکارش نيامد. او براي حفظ جان زنان و فرزندانش آن‌ها را به کلات فرستاد، اما پس از آنکه به قتل رسيد برادرزاده‌اش نيرويي از بختياري‌ها را به کلات روانه کرد. آن‌ها با استفاده از نردباني که يک نفر به طور اتفاقي يا عمدي در کنار برجي جا گذاشته بود به داخل کلات راه يافتند. همه مردان خانواده سلطنتي و حتي زنان حامله را به قتل رساندند. تنها يکي از نوه‌هاي نادرشاه به اسم شاهرخ زنده ماند که به عنوان فرمانروايي دست‌نشانده مدتي کوتاه حکومت کرد.

قصر خورشيد

معروف‌ترين جاذبه ديدني کلات نادري قصر خورشيد است. اين قصر از 65 برش سنگي ساخته شده و داراي سه طبقه زيرزمين، همکف و بالاست. گچبري‌ها و طلاکاري‌هاي فراواني در درون قصر ديده مي‌شود و ديوارهاي آن بارها براي يافتن گنج‌هاي نادر شکافته شده‌اند. نکته جالب در معماري اين بنا نقش پرندگاني مانند طوطي و ميوه‌هايي مانند موز و آناناس است که حکايت از هندي‌بودن معماران قصر مي‌کند که نادرشاه آن‌هارا بايد از هند آورده باشد. روبه‌روي قصر خورشيد مسجد گنبد کبود متعلق به دوران ايلخانان و احياشده توسط نادرافشار ديده مي‌شود که در شبستان آن يکي از سلاطين آل جلاير مدفون است. نرسيده به کلات و در ابتداي دوراهي باجگيران آبشار زيبا و پرآب قره سو قرار دارد که در ايام تابستان تفرجگاه مشهدي‌ها است.

تنها راه ارتباطي کلات از طريق تونلي است که احداث آن پيش از انقلاب آغاز شده و بعد از انقلاب به پايان رسيده است. نکته عجيب درباره اين تونل اين است که ابتداي آن فراخ‌تر است و هر چه به انتهاي آن نزديک مي‌شويد تنگ‌تر مي‌شود. بعد از تونل شهر کلات نادري به شکلي مستطيلي در کنار رود کلات ساخته شده است. همان رودي که در ادامه به دشت خاوران – قره قوم – مي‌رسد و پس از طي مسافتي به آمودريا مي‌ريزد. يکي ديگر از بناهاي تاريخي منطقه بند نادري است که در چهار کيلومتري شرق کلات قرار دارد. اصل اين بنا متعلق به دوران سلجوقي است و در دوران نادر ترميم شده است. تاج سد در حدود 95 متر ارتفاع آن 70 متر و ضخامت سد بين 20 تا 27 متر در نوسان است. آجر و ساروج در ديواره سد و سنگ و ساروج در قسمت‌هاي جانبي آن به عنوان مصالح به کار رفته است. کتيبه نادري در دربند که يکي از ورودي‌هاي کلات است بر روي سنگ نوشته شده است. 24 بيت اين کتيبه در رثاي نادر فرزند شمشير است. پايان کتيبه به علت مرگ نادر رها شده است.در کنار کتيبه نادر و بر بالاي تنگه دربند برج هشت متري ارغونشاه قرار دارد. اين برج از کف رودخانه 40 متر ارتفاع دارد. ورود و خروج به حصار کلات در گذشته از اين برج مراقبت مي‌شده است. در کنار اين‌ها بايد به لوله کشي 12 هزار متري اشاره کرد که به وسيله آن استادکاران ايراني با تراشيدن دل سنگ‌ها با قطر يک متر و قراردادن آن‌ها با طولي در حدود 30 تا 60 سانت در کنار هم آب را از آبشار قره سو به قصر خورشيد مي‌آوردند.

همچنين 360 حوض سنگي ارتفاعات دهکده خشت که گويا نادر هر روز از يکي از آن‌ها براي آب لشگريانش استفاده مي‌کرده است. در ارتفاعات بالاي کلات قلعه‌اي به نام فرود ديده مي‌شود و در شاهنامه فردوسي به کلات و نبردي که در آن بين ايرانيان و تورانيان به رهبري فرود پسر سياوش در مي‌گيرد اشاره شده است. از ديرباز و در دوران نادرشاه و تا زمان رضاشاه براي جلوگيري از حمله تاتارها و ترکمن‌ها و ازبک‌ها از آن سوي آمو عشاير کرد، ترک‌زبان، لر، عرب‌زبان و فارسي‌زبان به اينجا کوچانده شده‌اند و همين باعث تنوع قومي‌ و زباني فراواني در منطقه شده است. در سراسر جنوب کلات کوه‌هاي هزار مسجد با پوشش جنگلي تنک ديده مي‌شوند. سراسر اين ارتفاعات را جنگل‌هاي خودروي سرو کوهي يا ارس پوشانده. چوب ارس بسيار مقاوم و سازگار با آب و هواي نيمه ‌مرطوب و خاک اسيدي است. در ارتفاعات هزارمسجد غير از ارس گونه‌هاي مختلف زرشک، نسترن، گردو و پسته کوهي نيز ديده مي‌شوند.

مايکل اکس ورتي مولف زندگينامه نادرشاه با نام شمشير ايران است که سال 2012 در لندن منتشر شد. وضع کنوني کلات و قصر خورشيد را از گزارش شهاب آزاده (روزنامه مردمسالاری) بر اين مطلب افزوده‌ايم.

مطالب پیشنهادی
یک نظر
  1. ناشناس

    قشنگ

نظرتان را بنویسید

آدرس ایمیل شما نزد مامحفوظ است و منتشر نمی شود.