اجرتالمثل زن چیست و در چه شرایطی به او تعلق میگیرد؟
در نظام حقوقی ایران، یکی از مهمترین حقوق مالی زنان در زندگی مشترک که در سالهای اخیر بیشتر مورد توجه قرار گرفته، اجرتالمثل ایام زوجیت است. این حق مالی، برخلاف تصور عمومی، نه یک امتیاز اخلاقی است و نه لطفی از سوی شوهر، بلکه حقی قانونی است که ریشه در قانون مدنی و قانون حمایت خانواده دارد. اجرتالمثل بهطور خلاصه به معنای دستمزدی است که زن میتواند بابت کارهایی که در طول زندگی مشترک انجام داده و انجام آنها شرعاً و قانوناً وظیفه او نبوده است، مطالبه کند.
برای درک درست مفهوم اجرتالمثل، ابتدا باید یک باور نادرست رایج را کنار گذاشت. در فرهنگ سنتی، بسیاری از کارهایی که زنان در خانه انجام میدهند – از آشپزی و نظافت گرفته تا نگهداری از فرزندان و رسیدگی به امور خانواده – بهعنوان «وظیفه طبیعی زن» تلقی میشود. اما قانونگذار چنین نگاهی ندارد. از منظر حقوقی، زن فقط مکلف به تمکین عام و خاص است و انجام امور خانه، تربیت فرزند یا خدمت به شوهر، جزء وظایف قانونی او محسوب نمیشود؛ مگر آنکه خود زن با قصد و نیت رایگان (تبرع) این کارها را انجام داده باشد.
مبنای قانونی اجرتالمثل زن را میتوان در ماده ۳۳۶ قانون مدنی و همچنین ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ جستوجو کرد. طبق این مقررات، اگر زنی ثابت کند که در طول زندگی مشترک، به درخواست شوهر یا با رضایت او کارهایی را انجام داده که عرفاً برای آن کارها اجرت تعیین میشود و قصد انجام رایگان آنها را نداشته، مستحق دریافت اجرتالمثل خواهد بود. تفاوت مهم قانون جدید با قوانین قدیمیتر این است که امروزه دادگاه خانواده موظف است حتی بدون درخواست صریح زن، در زمان رسیدگی به طلاق یا دعاوی خانوادگی، تکلیف اجرتالمثل را مشخص کند.
کارهایی که میتوانند مشمول اجرتالمثل شوند، دامنه وسیعی دارند. رسیدگی کامل به امور خانه، آشپزی، نظافت مستمر، شستوشوی لباسها، نگهداری از فرزندان، مراقبت از سالمندان خانواده شوهر، همراهی در امور اجتماعی یا کاری و حتی مدیریت خانه در غیاب شوهر، همگی در صورت احراز شرایط، میتوانند در محاسبه اجرتالمثل لحاظ شوند. نکته مهم این است که این کارها باید خارج از وظیفه شرعی زن بوده و انجام آنها با قصد دریافت مزد انجام شده باشد؛ حتی اگر این قصد بهصورت ضمنی وجود داشته باشد.
یکی از موضوعات چالشبرانگیز در دعاوی اجرتالمثل، بحث قصد تبرع است. قانون فرض را بر این میگذارد که زن کارهای خانه را رایگان انجام نداده است، مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. به همین دلیل، بار اثبات رایگان بودن کارها معمولاً بر عهده شوهر است. البته در عمل، دادگاهها با توجه به عرف، شرایط زندگی مشترک، مدت ازدواج و اظهارات طرفین تصمیمگیری میکنند و برای تعیین مبلغ اجرتالمثل، از کارشناس رسمی دادگستری نظر میگیرند.
مدت زمان زندگی مشترک نقش مهمی در تعیین میزان اجرتالمثل دارد. طبیعی است که زنی که ۲۰ سال زندگی مشترک داشته، نسبت به زنی که چند سال در یک ازدواج بوده، اجرتالمثل بیشتری دریافت میکند. همچنین وضعیت اقتصادی خانواده، محل زندگی، تعداد فرزندان، میزان اشتغال زن در خارج از منزل و حجم کارهایی که انجام داده، همگی عواملی هستند که کارشناس و دادگاه در تعیین مبلغ نهایی در نظر میگیرند. اجرتالمثل عدد ثابتی ندارد و برای هر پرونده بهصورت موردی محاسبه میشود.
نکته مهم دیگر این است که اجرتالمثل الزاماً فقط در زمان طلاق مطرح نمیشود. زن میتواند حتی در طول زندگی مشترک، در صورت وجود شرایط، دادخواست مطالبه اجرتالمثل مطرح کند؛ هرچند در عمل، این حق بیشتر در جریان طلاق یا پس از آن مورد مطالبه قرار میگیرد. در طلاق به درخواست مرد، دادگاه مکلف است پیش از صدور حکم طلاق، تکلیف حقوق مالی زن از جمله مهریه، نفقه، اجرتالمثل و نحله را روشن کند.
البته اجرتالمثل شرایطی دارد که در صورت فقدان آنها، ممکن است به زن تعلق نگیرد. یکی از این موارد، نشوز زن است. اگر زن بدون دلیل موجه از انجام وظایف زناشویی خودداری کرده و ناشزه شناخته شود، دادگاه میتواند او را از دریافت اجرتالمثل محروم کند. همچنین اگر ثابت شود زن کارهای مورد ادعا را با نیت رایگان و از سر تبرع انجام داده است، امکان مطالبه اجرتالمثل از بین میرود.
در کنار اجرتالمثل، مفهومی به نام نحله نیز در حقوق خانواده وجود دارد که گاهی با آن اشتباه گرفته میشود. نحله مبلغی است که دادگاه در برخی موارد، بهویژه زمانی که امکان تعیین اجرتالمثل وجود ندارد، بهصورت بخشش و با در نظر گرفتن سنوات زندگی مشترک برای زن تعیین میکند. تفاوت اصلی این دو در آن است که اجرتالمثل مبتنی بر کار انجامشده و حق قانونی زن است، در حالی که نحله بیشتر جنبه حمایتی و تشخیصی دارد.
اهمیت اجرتالمثل فقط در بعد مالی آن خلاصه نمیشود. این نهاد حقوقی در واقع تلاشی است برای به رسمیت شناختن ارزش کار خانگی زنان؛ کاری که سالها بدون مزد، بدون بیمه و بدون دیده شدن انجام شده است. اجرتالمثل به نوعی یادآور این واقعیت است که زندگی مشترک فقط با درآمد بیرون از خانه شکل نمیگیرد و سهم کار خانگی در پایداری خانواده، ارزش اقتصادی دارد.
در جمعبندی میتوان گفت اجرتالمثل زن یکی از مهمترین ابزارهای حمایتی قانون برای حفظ عدالت در روابط خانوادگی است. زنی که سالها از عمر خود را صرف اداره خانه و خانواده کرده، نباید پس از پایان زندگی مشترک بدون پشتوانه مالی رها شود. آگاهی از این حق و شرایط آن میتواند نقش مهمی در تصمیمگیریهای حقوقی زنان داشته باشد و از تضییع حقوق آنان جلوگیری کند.
