آیین نامه‌ سقط جنین و شرایط قانونی بودن آن

می گویند در تاریخ باستان آوردن آتش برای خانواده به عهده فرزندان بوده است از این‌رو اجاق کسی که فرزندی نداشت کور و بی‌آتش بود. اما حالا دوره زمانه عوض شده. متأسفانه بعضی وقت‌ها زوج‌ها با اولین نشانه‌های به وجود آمدن فرزندشان اولین فکری که به ذهنشان می‌رسد این است که نمی‌خواهیم بچه‌ها دنیا بیایند! شرایط لازم را نداریم. در آستانه جدایی هستیم و نگران آینده این میهمان ناخوانده هستیم.یا هشتمان گروه نه‌مان است در نان شب خودمان مانده‌ایم…. گاهی وقت‌ها هم جنینی هست که به لحاظ پزشکی نباید دنیا بیاید. دنیا نیامدنش برایش بهتر است. شرایط نامناسب جسمی دارد، باعث مسائلی می‌شود که علم پزشکی و قانون،نیامدنش را مجاز شمرده است. سقط جنین یکی از مسائل مطرح و مورد بحث نه تنها در جامعه ما بلکه جهان است.
الهه پیشم آمده. ظاهر رنگ پریده دارد و حال و روزش رو به راه نیست. می‌پرسم که آب قندی چیزی می‌خواهد حالش را بهتر کند؟ پاسخ منفی می‌دهد: باردارم خانوم وکیل. ۱۰ هفته است که میهمان کوچکی دارم. حالت تهوع ام شدید است و چیزی توی معده‌ام نمی‌ماند. علت مراجعه‌اش به خودم را می‌پرسم .برایم ماجرای عجیبی را تعریف می‌کند، قصه‌ای که با شنیدنش حیران می‌مانم.

فرزند هرگز
«قبل از اینکه با حبیب ازدواج کنم، در همان حرف‌های ابتدایی رازی را برایم گفت، اینکه در خانواده‌شان بیماری هست که امکان بروزش در جنین پسر بسیار بالاست و چون برادرش به این بیماری دچار بوده و در کودکی جان سپرده و به خاطر این اتفاق مادرش عمری در غصه و درد افسردگی به سر برده است از همان کودکی با خود عهد کرده که هرگز ازدواج نکند و حالا که با اصرار مادرش و البته علاقه‌ای که به من دارد قدم در راه ازدواج گذاشته برای ازدواجش یک شرط دارد، هرگز باردار نشوم…»
حالا بعد ازگذشت چهارسال از ازدواج، الهه ناخواسته باردار شده است. وجودی در درونش رشد و نمو می‌کند، وجودی که از دید همسرش به هیولایی می‌ماند «حال روانش کاملاً به هم ریخته است. از این بچه وحشت دارد. مرتب می‌گوید سقطش کنیم. اما من دلم به صدور حکم قتل بدون علت راضی نیست از طرفی می‌دانم سقط جنین قانونی نیست. نمی‌دانم چه کنم خانوم وکیل، شوهرم دارد از دست می‌رود.»

سقط جنین
از الهه می‌پرسم که اصلاً می‌داند سقط جنین چیست؟ چه انواعی دارد؟ از من می‌خواهد که به‌طور کامل برایش توضیح دهم: «سقط جنین به سه شکل «جنایی»، «درمانی» و «خود به خودی» شناخته می‌شود. سقط جنایی، همان نوع از سقط جنین است که به‌عنوان سقط غیرقانونی شناخته شده و معمولاً در مراکز غیرمجاز و به‌صورت زیرزمینی انجام می‌شود. سقط درمانی، نوعی از سقط جنین است که به موجب قانون و با رعایت شرایط و ضوابط مقرر از سوی قانونگذار، مجاز شناخته می‌شود و سقط خودبه خودی نیز، معمولاً ناشی از نوعی اختلال جسمی و نهایتاً ناتوانی مادر برای نگهداری جنین در رحم خود است که در واقع بدون دخالت پزشک یا خود مادر یا به عبارت ساده‌تر، بدون هیچ اراده و اختیاری رخ می‌دهد.» الهه می‌خواهد جنینش را سقط کند. اما دوست ندارد کار غیرقانونی انجام دهد. از طرفی دلش هم نمی‌خواهد بدون دلیل بچه را بیندازد. از من می‌پرسد که چه زمانی سقط جنین غیرقانونی است؟ برایش توضیح می‌دهم که: «ماده ۷۱۸ قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۹۲ به مسئولیت کیفری مادر در زمینه سقط جنین پرداخته است و مقرر می‌کند: «هرگاه زنی جنین خود را، درهرمرحله‌ای که باشد، به عمد، شبه‌عمد یا خطا از بین ببرد، دیه جنین، حسب مورد توسط مرتکب یا عاقله او پرداخت می‌شود»که مقدار این دیه نیز در قانون مشخص شده است: «ماده ۷۱۶ این قانون، دیه سقط جنین را به این ترتیب پیش‌بینی کرده است. نطفه‌ای که در رحم مستقر شده است، دوصدم دیه کامل؛ علقه که در آن جنین به‌صورت خون بسته درمی‌آید چهارصدم دیه کامل؛ مضغه که در آن جنین به‌صورت توده گوشتی درمی‌آید شش‌صدم دیه کامل؛ عظام که در آن جنین به‌صورت استخوان درآمده اما هنوز گوشت روییده نشده است هشت‌صدم دیه کامل؛ جنینی که گوشت و استخوان‌بندی آن تمام شده ولی روح در آن دمیده نشده است یک‌دهم دیه کامل و دیه جنینی که روح در آن دمیده شده است اگر پسر باشد، دیه کامل و اگر دختر باشد نصف آن و اگر مشتبه باشد سه چهارم دیه کامل در نظر گرفته است «نکته جالب اینکه برخلاف تصورعموم، قانونگذار در ماده ۳۰۶ قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۹۲، برای سقط جنین حتی پس از دمیده شدن روح در آن، قصاص در نظر نگرفته اما دیه و مجازات تعزیری پیش‌بینی و مقرر کرده است: «جنایت عمدی برجنین، هرچند پس از حلول روح باشد، موجب قصاص نیست. در این صورت مرتکب علاوه بر پرداخت دیه به مجازات تعزیری محکوم می‌شود» همچنین اگر جنین در ماه های حرام سقط گردد: «سقط جنین پس از پیدایش روح، مشمول حکم تغلیظ است.»یعنی دیه آن دو برابر می‌گردد.

مجرمین سقط جنین
اما از دید قانون در جرم سقط جنین چه کسانی باید مجازات گردند؛ ماده ۶۲۲ قانون مجازات اسلامی می‌گوید: «هر کس عالماً و عامداً بواسطه ضرب یا اذیت و آزار زن حامله، موجب سقط جنین وی شود، علاوه بر پرداخت دیه یا قصاص، حسب مورد به حبس از یک تا سه سال محکوم خواهد شد.» البته ناگفته نماند که واژه «قصاص» در این ماده، مربوط به جنایتی است که علیه «مادر» رخ می‌دهد، نه جنین.همچنین ماده ۶۲۳ می‌گوید: «هر کس بواسطه دادن ادویه یا وسایل دیگری موجب سِقط جَنین زن شود، به شش ماه تا یک سال حبس محکوم می‌شود و اگر عالماً و عامداً زن حامله‌ای را دلالت به استعمال ادویه یا وسایل دیگری کند که جَنین وی سِقط شود، به حبس از سه تا شش ماه محکوم خواهد شد؛ مگر اینکه ثابت شود این اقدام برای حفظ حیات مادر است و در هر مورد حکم به پرداخت دیه مطابق مقررات مربوط داده خواهد شد .«قانونگذار در ماده ۶۲۴ بخش تعزیرات قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۷۵ همچنین مجازات حبس برای پزشکان یا سایر افرادی که به‌صورت غیرمجاز اقدام به سقط جنین می‌کنند، تعیین کرده که در آن آمده است :«اگر طبیب یا ماما یا داروفروش و اشخاصی که به‌عنوان طبابت یا مامایی یا جراحی یا داروفروشی اقدام می‌کنند، وسایل سقط جنین را فراهم سازند یا مباشرت به اسقاط جنین کنند، به حبس از دو تا پنج سال محکوم خواهند شد و حکم به پرداخت دیه مطابق مقررات مربوط صورت خواهد پذیرفت.»

وضعیت الهه
وضعیت الهه خاص و متفاوت است. جنین الهه ممکن است مشکل داشته باشد. قانون برای شرایط الهه مواد خاصی دارد. موادی که می‌تواند مشکلات الهه را از این حالت بغرنج دربیاورد. ماده ۷۱۸ یک تبصره دارد و در جایی که جنین برای سلامت مادر خطرآفرین باشد، حکم دیه را برداشته است: «هرگاه جنینی که بقای آن برای مادر خطر جانی دارد، به منظور حفظ نفس مادر سقط شود، دیه ثابت نمی‌شود.» بله سقط جنین با وجود آنکه فی نفسه برخلاف شرع و قانون تلقی می‌شود اما در برخی موارد ممکن است مصلحت بالاتری آن را مجاز شمرده باشد. چنین سقطی، درمانی یا همان قانونی است. نخستین مستند قانونی در این زمینه، بخشنامه شماره ۴۱۷۶/۱ مورخ ۱۱ آذر سال ۱۳۸۲ سازمان پزشکی قانونی کشور است که در ماده یک مقرر می‌دارد: «در صورتی که ادامه بارداری مادر به مرگ جنین یا مادر منجر شود، درخواست صدور مجوز سقط درمانی (تنها در ادارات کل پزشکی قانونی استان‌ها) مورد پذیرش قرار می‌گیرد البته در صورت دستور مقام قضایی یا درخواست زوجین یا معرفی‌نامه پزشک معالج قبل از ولوج روح (چهارماهگی)» این بخشنامه در ادامه، به تفصیل موارد علمی و شرایطی که پزشکان قانونی می‌توانند مجوز سقط بدهند، برشمرده است. اما این تنها مستند قانونی در این زمینه نیست بلکه مجلس شورای اسلامی نیز در تاریخ ۱۰ خرداد سال ۱۳۸۴، ماده‌واحده سقط درمانی را تصویب کرد. در این ماده‌ واحده آمده است: «سقط درمانی با تشخیص قطعی سه پزشک متخصص و تأیید پزشکی قانونی مبنی بر بیماری جنین که به علت عقب‌افتادگی یا ناقص‌الخلقه بودن موجب حرج مادر است یا بیماری مادر که با تهدید جانی مادر توأم باشد قبل از ولوج روح با رضایت زن مجاز است و مجازات و مسئولیتی متوجه پزشک مباشر نخواهد بود. متخلفین از اجرای مفاد این قانون به مجازات‌های مقرر در قانون مجازات اسلامی محکوم خواهند شد.» از نکات مهم این ماده‌ واحده آن است که تنها رضایت مادر را لازم دانسته و به رضایت پدر در این باره اعتنایی نکرده است. ضمن اینکه مسئولیت را از عهده پزشک برداشته و تنها در صورت تخلف از مفاد این قانون، پزشک را مسئول دانسته است.

راهکار قانونی
الهه برای اینکه بتواند سقط جنین قانونی انجام دهد باید اول از بیمار بودن جنین خویش به‌طور قطع و یقین باخبر شود. سپس باید گام به گام کارهای زیر را انجام بدهد:
– اخذ رضایت کتبی از مادر (امضا و اثرانگشت) و ضبط در پرونده
– ضبط تصویر اوراق هویتی معتبر در پرونده
– ضبط اصل یا تصویر برابر اصل مدارک پزشکی مورد استناد در پرونده.
– در گواهی پزشکی قانونی (مجوز سقط صادره) باید موارد زیر درج شده باشد:
اسکن تصویر چهره مادر، مشخصات هویتی مادر، تاریخ صدور گواهی، شماره نامه یا پرونده، اشاره به نوع ناهنجاری جنین یا بیماری مادر براساس موازین علمی، سن بارداری براساس سونوگرافی و در انتها گواهی امضای رئیس مرکز یا جانشین او.
– چنانچه مادر مبتلا به بیماری روانی باشد در صورتی که دارای اهلیت (بالغ، عاقل، رشید) باشد رضایت کتبی از خود مادر اخذ می‌شود درغیراینصورت نیاز به اخذ رضایت کتبی از ولی او یا قیم قانونی یا نامه مرجع قضایی است.

آیین نامه‌ سقط جنین
– بهترین زمان سونوگرافی جهت تعیین سن حاملگی ۸ تا ۹ هفتگی است. در اولویت بعدی بالای ۱۱ هفتگی است. اگر کسی دو یا چند گزارش معتبر سونوگرافی داشته باشد که سن جنین را متفاوت گزارش کرده بودند سونوگرافی که نزدیک‌ترین زمان به ۱۰ هفته، معتبرتر است.
– در بررسی سن جنین علاوه برگزارش سونوگرافی و مقایسه با سونوگرافی‌های قبلی (در صورت وجود داشتن) به تطابق آن با معاینه جسمانی مادر نیز توجه شود. در تعیین سن به تاریخ سونوگرافی و معیار مورد استفاده در تعیین سن دقت شود. برای نمونه تعیین سن براساسHC (دور سر) و BPD (قطر بین آهیانه‌ای) در جنین هیدروسفال، تعیین سن براساس AC (دور شکم) در کیست‌های شکمی و تعیین سن براساس FL (طول فمور) در جنین مبتلا به آکندروپلازی، منجر به اشتباهات فاحش در تصمیم‌گیری خواهد شد.
– در صورت تشخیص کارشناس پزشکی قانونی بسته به مورد، جهت تشخیص سن یا ناهنجاری جنینی، تکرار سونوگرافی توسط سونولوژیست معتبر بلامانع است.
– ضایعات قلبی که با سونوگرافی تشخیص داده شده‌اند، ترجیحاً با اکو تأیید شود. در مواردی که امکان اکو نیست باید توسط مراکز معتبر سونوگرافی (حداقل یک مرکز) تأیید شود.
– تست غربالگری (Screening Test) مثبت، تشخیص قطعی محسوب نمی‌شود و نشانه ریسک بالای ابتلای جنین به برخی ناهنجاری‌ها از جمله تریزومی ۲۱ و NTD (نقایص لوله عصبی) است برای تشخیص قطعی نیاز به انجام بررسی‌های تکمیلی توسط پزشک معالج است.
– گزارش‌های مراکز ژنتیک باید مهر پزشک داشته باشد (ممهور به مهر پزشک باشد.)
– اعلام نقایص ژنتیکی براساس آزمایش ژنتیکی یا آنزیمی، قطعی محسوب می‌گردد و نیاز به تکرار نیست.
– گزارش soft marker در سونوگرافی حتی به تعداد زیاد در ارگان‌های مختلف، اندیکاسیون سقط ندارد مگر اینکه همراه با بیماری‌های ژنتیکی یا آنومالی‌های سونوگرافیک موجود در لیست باشد.
– در مواردی که تشخیص ناهنجاری قطعی نیست یا ناهنجاری minor (مانند کوچک بودن بینی یا دیده نشدن آن) گزارش شده است، مادر باید تحت نظر پزشک معالج باشد تا در صورت رسیدن به تشخیص قطعی مبنی بر وجود ناهنجاری مشمول ماده واحد سقط و اندیکاسیون‌های موجود در لیست، قبل از ۱۹ هفتگی به پزشکی قانونی ارجاع و موضوع بررسی شود.
– در موارد مواجهه با اشعه، مصرف داروهای تراتوژن ابتلا به برخی بیماری‌های عفونی مانند ابتلا به آبله مرغان، سرخجه، CMV توصیه می‌گردد، مادر تحت نظر پزشک معالج قرار گرفته، مراقبت و درمان‌های متناسب و مورد نیاز را در صورت لزوم دریافت کند. در صورت بروز ناهنجاری در جنین قبل از ۱۹ هفتگی به پزشکی قانونی ارجاع و موضوع بررسی شود.
– در موارد وابسته به کروموزوم X مغلوب، مثل دوشن و هموفیلی، جنسیت جنین باید توسط مراکز ژنتیک مشخص گردد، اگر جنسیت جنین اعلام نشده بود از مرکز ژنتیک مربوطه جنس جنین استعلام شود.
– تشخیص سندروم‌های دوران بارداری مانند سندروم داون و سایر تریزومی‌ها (۱۳ و ۱۸) با روش سیتوژنتیک (کاریوتایپ) می‌باشد. در مواردی که آزمایش مثبت ارائه شده، یک Rapid Test (تست سریع) باشد لازم است با روش سیتوژنتیک (کاریوتایپ) یا حداقل با یک نوع Rapid Test دیگر تأیید شود.
– تبصره: در حال حاضر Rapid Test شامل انجام آزمایش‌های ژنتیک با روشQF-PCR یا FISH یا MLPA می‌باشد.
– چنانچه آزمایشگاه ژنتیک در کاریوتایپ مایع آمینون، موزائیسم گزارش نماید برای تصمیم‌گیری جهت صدور مجوز سقط توجه به چند نکته لازم است:
الف- حداقل باید ۲۰ تا ۵۰ سلول شمارش شده باشد.
ب- حداقل درصد موزائیسم باید ۱۵ درصد به بالا باشد.
– تبصره: اگر موزائیسم برای تریزومی‌ها در نمونه CVS به‌دست آمده بود، مجدداً با انجام آمینوسنتز باید مورد تأیید قرار گیرد.
– چنانچه در بررسی‌های آزمایشگاهی ژنتیکی معتبر، Duplication یا ‌Deletion‌هایی دیده شود که جزو واریاسیون‌های طبیعی شناخته شده نباشد، مجوز سقط می‌دهیم.
*هرگاه ضروری بود، با مراکز ژنتیک مشاوره می‌کنیم.
اگر در جنین (۴۶xy) یا (۴۶xx) مارکری یافت شود که نوپدید است (نوپدید یا Denovoیعنی مارکر یادشده در والدین وجود نداشته باشد)، چنانچه مارکر یاد شده کروموزوم جنسی نباشد، اندیکاسیون سقط خواهد داشت.

منبع: مجله ایران بانو

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.